Επιστήμη & Εκπαίδευση

ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ

ΚΕΙΜΕΝΟ 1: Ο αντίκτυπος της Τεχνολογίας
Ο Νόαμ Τσόμσκι είναι διακεκριμένος αμερικανός καθηγητής στο Τμήμα Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης. Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα από τη συμμετοχή του στη συζήτηση «Μάθηση Δίχως Σύνορα», με τίτλο «Ο Σκοπός της Εκπαίδευσης» – The Purpose of Educatioon. (MIT, 2012).

[§1] Όσο για την τεχνολογία σε σχέση με την εκπαίδευση … βασικά, η τεχνολογία είναι κάτι ουδέτερο. Είναι σαν το σφυρί! Το σφυρί δεν νοιάζεται αν το χρησιμοποιείς, για να φτιάξεις ένα σπίτι ή αν ο βασανιστής σπάει με αυτό το κρανίο κάποιου. Το σφυρί μπορεί να κάνει και τα δύο! Το ίδιο και οι νέες τεχνολογίες, το ίντερνετ κτλ. Το ίντερνετ είναι εξαιρετικά πολύτιμο, αν ξέρεις τι ψάχνεις. Το χρησιμοποιώ καθημερινά για έρευνα και φαντάζομαι ότι όλοι το κάνουμε. Αν ξέρεις τι ψάχνεις, αν έχεις ένα πλαίσιο κατανόησης που σε κατευθύνει σε συγκεκριμένα πράγματα και σου επιτρέπει να ξεσκαρτάρεις πολλά άλλα, τότε γίνεται ένα ιδιαίτερα πολύτιμο εργαλείο. Θα πρέπει βέβαια να είσαι έτοιμος να αναρωτηθείς: «έχω το σωστό πλαίσιο;» Μπορεί να χρειάζεται τροποποιήσεις, ή να ξανασκεφτείς την οπτική σου. Δεν μπορείς όμως να αναζητάς τις όποιες πληροφορίες, χωρίς να έχεις ένα σχετικά ξεκάθαρο πλαίσιο που να κατευθύνει την έρευνά σου, που να σε βοηθά να ξεχωρίσεις το ασήμαντο από το σημαντικό, τι θα πρέπει να ακολουθήσεις και τι όχι, τι θα απορρίψεις και τι θα χρειαστεί να αναπτύξεις. Δεν γίνεται κανείς βιολόγος με το να του δώσεις πρόσβαση στη βιβλιοθήκη βιολογίας του Χάρβαρντ και να του πεις: «ρίξε μια ματιά!». Δεν θα του δώσει τίποτα. Και το ίντερνετ είναι το ίδιο πράγμα, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Αν δεν ξέρεις τι ψάχνεις, αν δεν έχεις κατανόηση του ουσιώδους, με την προϋπόθεση βέβαια ότι είσαι έτοιμος να αναθεωρήσεις αν τα πράγματα φαίνεται να παίρνουν λάθος δρόμο, αν δεν τα έχεις αυτά, τότε η εξερεύνηση του διαδικτύου γίνεται μια τυχαία συλλογή ψευδοδεδομένων (factoids) που δεν σημαίνουν τίποτα.

[§2] Συνεπώς, για να έχει νόημα η χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών -του ίντερνετ, των συστημάτων επικοινωνίας, των γραφικών κτλ.- θα πρέπει να υπάρχει υπόβαθρο ενός καλά σχεδιασμένου βασικού κατευθυντήριου μηχανισμού. Διαφορετικά, αντί να είναι ωφέλιμη μπορεί να αποβεί επιζήμια. Αίφνης, η τυχαία αναζήτηση στο διαδίκτυο καταλήγει σε συλλογή ανοησιών -ψευδοδεδομένα από δω κι από κει, κάποιος που τα στηρίζει- και ξαφνικά καταλήγεις σε μια αποσπασματική εικόνα που μπορεί να βασίζεται σε κάποια αληθινά γεγονότα, δεν έχει όμως σχέση με την πραγματικότητα. Πρέπει να ξέρεις πώς να αξιολογείς, να ερμηνεύεις, να κατανοείς. Πάρε για παράδειγμα τη Βιολογία. Το πρόσωπο που παίρνει το Νόμπελ στη Βιολογία δεν είναι αυτός που
διάβασε τις περισσότερες δημοσιεύσεις και πήρε τις περισσότερες σημειώσεις, αλλά αυτός που ήξερε τι έψαχνε να βρει. Η καλλιέργεια της ικανότητας να αναζητάς το ουσιώδες και να είσαι πάντα έτοιμος να επανεξετάσεις τις κατευθύνσεις σου, αυτός είναι και θα είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης, είτε χρησιμοποιεί κομπιούτερ ή χαρτί και μολύβι ή βιβλία.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2: Η τεχνολογική ανάπτυξη στα όριά της
Άρθρο του Θ. Γεωργακόπουλου στη στήλη Απόψεις της εφημερίδα “Η Καθημερινή” (4/6/2022).

[§1] Ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους της εποχής μας είναι ο ασταμάτητος ρυθμός της τεχνολογικής εξέλιξης. Η ιδέα ότι η τεχνολογία και η επιστήμη θα συνεχίσουν να γεννούν νέες ιδέες, νέες ανακαλύψεις και νέες λύσεις ολοένα και πιο γρήγορα, όπως θεωρούμε ότι συμβαίνει τους τελευταίους δύο αιώνες. Αυτή την ιδέα την ασπάζονται, τη θεωρούν αξιωματική αλήθεια και την
αναπαράγουν όλοι. Όλοι; Όχι όλοι. Εδώ και μερικές δεκαετίες κάποιες άλλες φωνές κοιτάνε τα δεδομένα και τα στοιχεία και διαπιστώνουν κάτι το ανησυχητικό. Μια αλλαγή. Μια επιβράδυνση. Μια «Μεγάλη Στασιμότητα». Στο πρόσφατο βιβλίο του «Human Frontiers» ο συγγραφέας και ερευνητής Μάρτιν Μπάσκαρ συνοψίζει όλα αυτά τα δεδομένα που δείχνουν ότι η τεχνολογική έκρηξη των τελευταίων δύο αιώνων ήταν μια εξαίρεση στην ανθρώπινη ιστορία και όχι απαραίτητα μια διαχρονική νέα κανονικότητα.

[§2] Τι μας λέει ουσιαστικά το βιβλίο; Ότι τα όρια της επιστήμης και της τεχνολογίας γίνονται πια ασφυκτικά. Σε κάποια πεδία έχουμε ήδη αρχίσει να νιώθουμε ότι τα φτάνουμε. Σε άλλα, το μέγεθος των προβλημάτων είναι τόσο μεγάλο που φαίνεται ότι οι σημερινές δυνατότητές μας δεν επαρκούν, για να το ξεπεράσουμε. Κι οι ιδέες που θα χρειαστούμε στο μέλλον θα είναι ακόμα πιο δύσκολες. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα έχουν τελειώσει και ότι φτάνουμε απαραίτητα στο τέλος ενός τεχνολογικού «διαλείμματος». Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου ο Μπάσκαρ εξηγεί πώς θα μπορέσουμε να διατηρήσουμε την παραγωγή νέων ιδεών και νέων επιστημονικών και τεχνολογικών ανακαλύψεων, μετατοπίζοντας το «ταβάνι» της ανθρώπινης δημιουργίας παρακάτω στο χρόνο. Ένα από τα στοιχεία που παρουσιάζει είναι ενδεικτικό.

[§3] Σήμερα, λέει, στον κόσμο μας ζουν περίπου 8 εκατομμύρια επιστήμονες. Για να διατηρήσουμε την παραγωγή επιστημονικής γνώσης σε παρόμοια με τα σημερινά επίπεδα, θα χρειαστεί μέχρι το 2071 στον κόσμο να ζουν και να δουλεύουν 64 εκατομμύρια επιστήμονες. Αν και η δημογραφική τάση είναι μη αναστρέψιμη και, σύμφωνα με κάποιες εκτιμήσεις θα οδηγήσει σε μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού από το 2060 και μετά περίπου, ακόμα κι έτσι θα πρόκειται τότε για λιγότερο από 1% του παγκόσμιου πληθυσμού. Είναι πάρα πολύ δύσκολο να συνεχιστεί η τεχνολογική και η επιστημονική εξέλιξη με το ρυθμό που έχουμε συνηθίσει και θεωρούσαμε δεδομένο. Αλλά δεν είναι ανέφικτο.

ΚΕΙΜΕΝΟ 3: Ανικανοποίητο
Το ποίημα της Λένας Παππά προέρχεται από τη συλλογή «Βραδυφλεγή», Τα Ποιήματα, Τόμος Β’» (Αρμός, 1997).

Η δίψα εκείνων που ποτέ
δε θ’ αποκτήσω
με στοιχειώνει, πνιγμένη
καθώς σέρνομαι στα νερά
του έλους των πραγματωμένων.
Ποιος είπε πως ποτέ
τελειώνουν οι επιθυμίες;

ΘΕΜΑΤΑ & ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΘΕΜΑ Α (μονάδες 20)

Να αποδώσεις συνοπτικά (60 έως 70 λέξεις) τις πληροφορίες που περιέχονται στο Κείμενο 2 για το βιβλίο “Human Frontiers”.

Στο βιβλίο Human Frontiers ο Μάρτιν Μπάσκαρ υποστηρίζει ότι η αδιάκοπη τεχνολογική πρόοδος δεν αποτελεί διαχρονική πραγματικότητα, αλλά ιστορική εξαίρεση. Τονίζει ότι η επιστήμη και η τεχνολογία πλησιάζουν τα όριά τους, καθώς τα προβλήματα γίνονται ολοένα δυσκολότερα. Ωστόσο, θεωρεί πως η παραγωγή νέας γνώσης μπορεί να συνεχιστεί, αν αυξηθεί σημαντικά ο αριθμός των επιστημόνων παγκοσμίως, ώστε να διατηρηθεί ο σημερινός ρυθμός εξέλιξης. (66 λέξεις)

 

ΘΕΜΑ Β.1 (μονάδες 10)

Ποια είναι η βασική θέση που διατυπώνει ο συγγραφέας του Κειμένου 2 (μονάδες 3) και ποιος, κατά την άποψή σου, ο σκοπός για τον οποίο έγραψε το κείμενο (μονάδες 3); Πιστεύεις ότι ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει το κείμενό του εξυπηρετεί την πρόθεσή του αυτή; (μονάδες 4)

Η βασική θέση που διατυπώνεται στο Κείμενο 2 είναι η τεχνολογική ανάπτυξη και πρόοδος δεν θα συνεχιστεί και στο μέλλον με τους ίδιους ρυθμούς. Σκοπός του συγγραφέα είναι ουσιαστικά να προβληματίσει τον αναγνώστη για το μέλλον της επιστημονικής έρευνας με αφορμή το περιεχόμενο του πρόσφατου βιβλίου του Μ. Μπασκάρ «Human Frontiers». Ο τρόπος οργάνωσης του κειμένου εξυπηρετεί τη συγκεκριμένη πρόθεση του συγγραφέα, καθώς αρχικά θέτει τον σχετικό προβληματισμό παρουσιάζοντας την πεποίθηση του ασταμάτητου ρυθμού τεχνολογικής εξέλιξης ως έναν διαδεδομένο μύθο. Στη συνέχεια, τεκμηριώνει την άποψή του αυτή με αναφορά στο βιβλίο του Μ. Μπασκάρ και τη βασική του θέση ότι η τεχνολογική έκρηξη των δύο τελευταίων αιώνων αποτελεί μια εξαίρεση και όχι μια κανονικότητα στην ανθρώπινη ιστορία. Στις επόμενες δύο παραγράφους παρουσιάζει πιο αναλυτικά το περιεχόμενο του βιβλίου, αλλά και την αξιοποίηση στατιστικών στοιχείων από τον Μ. Μπασκάρ ως τεκμηρίων της θέσης του, για να καταλήξει τελικά στο συμπέρασμα ότι είναι ιδιαίτερα δύσκολο -όχι όμως κι ανέφικτο- η τεχνολογική και επιστημονική εξέλιξη να συνεχιστεί με τον ίδιο τρόπο.

 

ΘΕΜΑ Β.2 (μονάδες 15)

[α] Να περιγράψεις τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται νοηματικά και λεκτικά οι τρεις πρώτες παράγραφοι του Κειμένου 2. (μονάδες 8) [β] Στην §1 της τοποθέτησής του (Κείμενο 1) ο Νόαμ Τσόμσκι δίνει μια αναλογία. Ποια είναι τα μέλη της (μονάδες 2) και τι θέλει να επιτύχει με τη χρήση της (μονάδες 5);

[α] Οι τρεις πρώτες παράγραφοι του Κειμένου 2 συνδέονται νοηματικά ως εξής: Στο τέλος της §1 διατυπώνεται η άποψη του Μάρτιν Μπάσκαρ στο βιβλίο «Human Frontiers» ότι η επιστημονική ανάπτυξη των τελευταίων αιώνων αποτελεί εξαίρεση στην ανθρώπινη ιστορία. Στην §2 η άποψη αυτή επεξηγείται με δεδομένα που αντλούνται από το ίδιο το βιβλίο. Η συνοχή εξασφαλίζεται με την επανάληψη της λέξης “βιβλίο” που εμπεριέχεται στο ρητορικό ερώτημα στην αρχή της §2. Στο τέλος της παραγράφου ο συντάκτης εστιάζει σε ένα από τα δεδομένα αυτά. Στην §3 το επεξηγεί, προσθέτοντας νέες πληροφορίες από το βιβλίο. Η συνοχή εξασφαλίζεται με ρηματική αναφορά («παρουσιάζει» – «λέει»). [β] Η αναλογία στην αρχή της παραγράφου γίνεται ανάμεσα στην τεχνολογία στην εκπαίδευση και στο σφυρί. Στόχος του Τσόμσκι είναι να εξηγήσει ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη, ότι εξαρτάται από τον άνθρωπο αν θα τη χρησιμοποιήσει σωστά θέτοντάς την σε ένα σωστό πλαίσιο και αξιολογώντας, κατανοώντας και ερμηνεύοντάς την ανάλογα. Αυτό είναι και το θεματικό κέντρο του αποσπάσματος της τοποθέτησής του, καθώς επικεντρώνεται στο διαδίκτυο (τεχνολογία στην εκπαίδευση). Με την αναλογία ο ομιλητής επιχειρεί αφενός να καταστήσει σαφέστερη την επίδραση της τεχνολογίας στην εκπαίδευση, αφετέρου να εισαγάγει τον αναγνώστη στον προβληματισμό του κειμένου με έναν περισσότερο άμεσο και παραστατικό τρόπο.

 

ΘΕΜΑ Β.3 (μονάδες 10)

«γεννούν», «ασπάζονται», «αξιωματική», «έκρηξη», «κανονικότητα»: Να αντικαταστήσεις τις λέξεις της §1 του Κειμένου 2 με άλλες συνώνυμες που θα μετατρέψουν τον λόγο από μεταφορικό σε κυριολεκτικό (μονάδες 5). Ποια αλλαγή παρατηρείς στην πρόθεση του συγγραφέα (μονάδες 5);

γεννούν: δημιουργούν | ασπάζονται: δέχονται | αξιωματική: δεδομένη | έκρηξη: πρόοδος | κανονικότητα: φυσιολογικότητα. Με την κυριολεξία ο λόγος γίνεται πιο πληροφοριακός και η αντίθετη στην επικρατούσα άποψη παρουσιάζεται με πιο αντικειμενικό τρόπο, πρόθεση του συντάκτη είναι να παρουσιάσει τις δύο αντιτιθέμενες απόψεις και όχι να κατευθύνει τον αναγνώστη προς την κατεύθυνση αμφισβήτησης της κυρίαρχης σήμερα άποψης που υποστηρίζει τον ασταμάτητο ρυθμό της τεχνολογικής προόδου. Με τον μεταφορικό λόγο είναι φανερή η πρόθεση του συγγραφέα να κατευθύνει/επηρεάσει τον αναγνώστη, καθώς δε λείπουν τα σχόλια που διατυπώνει για την εδραιωμένη αντίληψη, σχόλια που καθιστούν ειρωνικό το ύφος του λόγου του.

 

ΘΕΜΑ Γ (μονάδες 15)

Ποιος είναι, κατά τη γνώμη σου, ο βασικός προβληματισμός του ποιητικού υποκειμένου στο Κείμενο 3; Να στηρίξεις την ερμηνεία σου και σε τρεις (3) τουλάχιστον κειμενικούς δείκτες. Ποιες σκέψεις ή συναισθήματα σου γεννιούνται μετά την ανάγνωση του ποιήματος; (100 έως 150 λέξεις)

Το ποιητικό υποκείμενο εκφράζει τον προβληματισμό του σχετικά με το αίσθημα του ανικανοποίητου που φαίνεται να το βασανίζει. Ενδεικτικά αξιοποιεί: [α] τον ποιητικό και εικονοπλαστικό λόγο («δίψα, με στοιχειώνει, πνιγμένη καθώς σέρνομαι στα νερά του έλους…»), για να αισθητοποιήσει το συναισθηματικό του αδιέξοδο, [β] το α’ ενικό (« δε θ΄ αποκτήσω, σέρνομαι»), για να παρουσιάσει τον προβληματισμό του ως μία βιωμένη οδυνηρή πραγματικότητα,, [γ] την ερώτηση («Ποιος είπε πως ποτέ τελειώνουν οι επιθυμίες;»), για να αποδώσειζωντανά και παραστατικά το βασανιστικό συναίσθημα που το κατατρύχει. Στο δεύτερο ζητούμενο ο/η μαθητής/-τρια μπορεί να απαντήσει ελεύθερα βάσει της προσωπικής του/της εμπειρίας και του βαθμού αναγνωστικής ανταπόκρισης.

 

ΘΕΜΑ Δ (μονάδες 30)

Στο Κείμενο 2 διατυπώνεται ο ισχυρισμός πως «Είναι πάρα πολύ δύσκολο να συνεχιστεί η τεχνολογική και η επιστημονική εξέλιξη με το ρυθμό που έχουμε συνηθίσει και θεωρούσαμε δεδομένο». Ποια είναι η δική σου άποψη για το θέμα αυτό; Με ποιους τρόπους θα μπορούσε, κατά τη γνώμη σου, η εκπαίδευση να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός περισσότερο αισιόδοξου μέλλοντος για την πρόοδο της επιστήμης; Καταθέτεις τεκμηριωμένα τις απόψεις σου στα ζητήματα αυτά σε παρέμβαση (350 έως 400 λέξεις σε γραπτό λόγο) στη δημόσια συζήτηση που ακολουθεί εισήγησης πανεπιστημιακού σε ημερίδα του σχολείου σας με θέμα το μέλλον της επιστημονικής έρευνας.

Προσφώνηση (π.χ. Αξιότιμε κ. Χ, Φίλοι συμμαθητές, κυρίες και κύριοι)

§1 (πρόλογος): [α] Χαιρετισμός. [β] Θέμα/ Δεδομένο: Παρουσίαση του προβληματισμού του Θ. Γεωργακόπουλου. [γ] Θέση/ Ισχυρισμός (ενδεικτικά): Η επιβράδυνση της προόδου είναι πιθανή, όχι όμως αναπόφευκτη. Θα εξαρτηθεί κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο εκπαιδεύουμε τους νέους ανθρώπους, ειδικά τους μελλοντικούς επιστήμονες.

§2 (κύριο μέρος – ζητούμενο 1): Επιχειρηματολογία

  1. (ΛΟΓΟΣ) Η επιστημονική πρόοδος αντιμετωπίζει δυσκολίες: [α] Τα σύγχρονα επιστημονικά προβλήματα είναι εξαιρετικά σύνθετα (κλιματική κρίση, ενεργειακό πρόβλημα, πανδημίες, ηθικά διλήμματα της γενετικής μηχανικής και της τεχνητής νοημοσύνης). [β] Οι μεγάλες ανακαλύψεις απαιτούν πλέον τεράστιες επενδύσεις, πολυετή έρευνα, διεθνή συνεργασία. [γ] Η υπερπληροφόρηση δεν οδηγεί πάντα σε γνώση.
  2. (ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ) Υπάρχει ελπίδα: [α] Παρά τις δυσκολίες, η επιστήμη εξακολουθεί να εξελίσσεται (τεχνητή νοημοσύνη, ιατρική ακριβείας, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας κτλ.). [β] Η ιστορία δείχνει ότι κάθε εποχή θεωρούσε πως είχε φτάσει στα όριά της. [γ] Η τεχνολογία λειτουργεί ως εργαλείο ούτε σωτήριο ούτε καταστροφικό από μόνη της.
  3. (ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ) Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη της τεχνολογίας, αλλά η ποιότητα της παιδείας που καθοδηγεί τη χρήση της.

§3 (κύριο μέρος – ζητούμενο 2): Οδηγίες

  1. Καλλιέργεια κριτικής σκέψης: Οι μαθητές να μαθαίνουν να αξιολογούν πληροφορίες, να ξεχωρίζουν την επιστήμη από την παραπληροφόρηση, να αναθεωρούν απόψεις.
  2. Ενίσχυση δημιουργικότητας και ερευνητικής νοοτροπίας: Η εκπαίδευση να μην βασίζεται στην αποστήθιση, αλλά στον πειραματισμό, στη συνεργατική μάθηση, στις ερευνητικές εργασίες, στη σύνδεση θεωρίας και πράξης κτλ.
  3. Ανθρωπιστικός προσανατολισμός της επιστήμης: Η επιστήμη πρέπει να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι μόνο την αγορά ή την ισχύ (ηθική παιδεία, κοινωνική ευθύνη, σεβασμός στο περιβάλλον και στα ανθρώπινα δικαιώματα).

§4 (επίλογος): [α] Συμπέρασμα: Η επιστημονική πρόοδος ίσως δεν συνεχιστεί αυτόματα με τους ρυθμούς του παρελθόντος. Παρ’ όλα αυτά, το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο. [β] Πρόταση για ανάληψη δράσης: Αν η εκπαίδευση διαμορφώσει ανθρώπους με κριτική σκέψη, δημιουργικότητα και υπευθυνότητα, τότε η επιστήμη θα συνεχίσει να εξελίσσεται προς όφελος της ανθρωπότητας. Η μεγαλύτερη επένδυση για το μέλλον της επιστήμης δεν είναι μόνο η τεχνολογία, αλλά ο μορφωμένος άνθρωπος.

Επιφώνηση (π.χ. Ευχαριστώ για την προσοχή σας)

Leave a Reply