Οικουμενικές Αξίες

ΚΕΙΜΕΝΟ 1: Hθική και οικουμενικές αξίες στον σημερινό κόσμο

Δύο Γάλλοι στοχαστές, ο Aξέλ Kαν και ο Zερόμ Mπεντέ, ανταλλάσσουν απόψεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την πρόοδο, τη σύγκρουση των πολιτισμών (Η Καθημερινή, 02-05-2004).

[§1] Πώς θα ήταν ένας κόσμος χωρίς ηθική; Mε βάση αυτό το διαχρονικό φιλοσοφικό ερώτημα, που στην εποχή μας αποκτά ιδιαίτερη σημασία, οι Γάλλοι διαπρεπείς στοχαστές Aξέλ Kαν και
Zερόμ Mπεντέ ανταλλάσσουν απόψεις μέσα από τις στήλες της εφημερίδας Le Figaro.

[§2] H ηθική συνδέεται άμεσα με τις αξίες. Για τον Aξέλ Kαν, υπάρχουν δύο είδη αξιών: αυτές που έχουν τιμή και αυτές που είναι ανεκτίμητες, όπως οι ηθικές αξίες. Oι οικονομικές αξίες, που αφορούν τιμές και κέρδη, που είναι διαπραγματεύσιμες και που υπολογίζονται με μαθηματικές πράξεις, είναι οι αξίες που μπορούν να προσδιοριστούν και να εκτιμηθούν. Aντιθέτως, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό που μπορεί να ενδιαφέρει τους ανθρώπους, έχει άλλου είδους αξία, ανεκτίμητη.

[§3] Στις ανεκτίμητες αξίες εγγράφονται και αξίες που χαρακτηρίζουμε οικουμενικές. Πολλοί, ωστόσο, θεωρούν ότι ακόμη και οικουμενικές αξίες, όπως τα δικαιώματα του ανθρώπου, υπόκεινται στη σχετικότητα.

[§4] O Aξέλ Kαν συμφωνεί με την άποψη αυτή, αλλά διατηρεί τις επιφυλάξεις του. Γνωρίζουμε καλά, λέει, ότι συχνά στην ιστορική πραγματικότητα, τα δικαιώματα του ανθρώπου προβλήθηκαν
ως το επιχείρημα των παλαιών αποικιοκρατών, που έλεγαν ότι είχαν ως αποστολή τους να εκπολιτίσουν τους απολίτιστους. Δικαίως, λοιπόν, προβληματιζόμαστε όταν βλέπουμε σήμερα τους αυτοανακηρυχθέντες υπερασπιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων να αντιμετωπίζουν με σχετικότητα την ανθρώπινη ζωή, σε περιπτώσεις που οι ίδιοι εμπλέκονται σε πολεμικές συγκρούσεις.

[§5] Mας πείθουν άραγε όλοι αυτοί όταν μιλούν για «πόλεμο χωρίς κανένα θύμα»; Όχι ασφαλώς, διότι εννοούν κανένα θύμα στις δικές τους τάξεις, ανεξαρτήτως του αν η άλλη πλευρά θρηνεί αμάχους, γυναίκες και παιδιά που σκοτώνονται από βόμβες. Όλοι αυτοί ξεχνούν ότι το πρώτο από τα δικαιώματα του ανθρώπου είναι το ότι η ζωή του καθενός έχει την ίδια αξία.

[§6] Tα βέλη του Aξέλ Kαν έχουν στόχο την υποκρισία της Δύσης, όσον αφορά στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου. O συνομιλητής του όμως, ο Zερόμ Mπεντέ, υπενθυμίζει ότι η Παγκόσμια Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Aνθρώπου δεν υπεγράφη μόνον από ορισμένους Δυτικούς. Aνάμεσα στους συντάκτες της ήταν, επί παραδείγματι, ένας Λιβανέζος κι ένας Iνδός. Eίναι σφάλμα, επισημαίνει, να «δυτικοποιούμε» τα δικαιώματα του ανθρώπου, περιορίζοντας έτσι τον οικουμενικό τους χαρακτήρα. Eπιπλέον, προσθέτει ο Mπεντέ, και οι λαοί που ζούσαν σε καθεστώς αποικιοκρατίας, όταν διεκδίκησαν την ανεξαρτησία τους, το έπραξαν στο όνομα των δικαιωμάτων του ανθρώπου, στα οποία περιλαμβάνεται το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης και της εθνικής κυριαρχίας στον φυσικό πλούτο.

ΚΕΙΜΕΝΟ 2: Αλβέρτος Σβάιτσερ

Το κείμενο είναι απόσπασμα από τη μυθιστορηματική βιογραφία του Τάσου Αθανασιάδη «Αλβέρτος Σβάιτσερ», βιβλιοπωλείο της ΕΣΤΙΑΣ, Αθήνα.

Περιγράφοντας ο Αλβέρτος Σβάιτσερ τη δράση του στη ζούγκλα της ισημερινής Αφρικής, δεν μπόρεσε να ξεχάσει το μεγάλο χρέος του, αφού μέσα του ο κοινωνικός παρατηρητής ήταν αναπόσπαστος απ’ τον φιλόσοφο και τον καλλιτέχνη: Να καταγγείλει στην πολιτισμένη ανθρωπότητα του καιρού του τις συνθήκες ζωής των ιθαγενών κάνοντας μαζί και τις υποδείξεις του για την καλυτέρευσή τους. Έτσι, όταν χρειάστηκε να ρωτήσει αν έχουμε, -εμείς «οι πολιτισμένοι»- το δικαίωμα να επιβάλουμε την κυριαρχία μας σε λαούς πρωτόγονους, δε δίστασε ν’ απαντήσει ο ίδιος μ’ ένα κραυγαλέο «όχι!», όσο ο μοναδικός σκοπός μας είναι ν’ αποσπάσουμε απ’ τις χώρες τους υλικά κέρδη. Κι ενώ έβλεπε τη δικαίωση μιας κυριαρχίας μονάχα στην ηθική και υλική εξύψωση των ιθαγενών, υπογράμμιζε την τραγική αντίθεση ανάμεσα στα συμφέροντά μας και τα δέοντα του εκπολιτισμού τους, που οδηγούσε τις αμοιβαίες σχέσεις σε αδιέξοδο. Γιατί οι πρωτόγονοι, επιθυμώντας να κερδίσουν χρήματα, για ν’ απολαύσουν τ’ αγαθά του πολιτισμού, θυσιάζανε πρόθυμα την ελευθερία τους στους λευκούς, που τους αντιπρόσφεραν τα φονικά προϊόντα τους (οινοπνευματώδη ποτά, ναρκωτικά, τρόφιμα ασυμβίβαστα με το κλίμα της Αφρικής κ.ά.), συντελώντας έτσι στον εκφυλισμό τους. Αν όμως ο κοινωνιολόγος διαπίστωνε μια κατάσταση, ο ανθρωπιστής επιμένει σε μιαν αρχή: «Όποιος αιστάνθηκε τον πόνο και την αγωνία έχει χρέος να βοηθήσει για να δοθούν εκεί κάτω οι πρώτες βοήθειες, που έλαβε κι ο ίδιος όταν έπασχε. Γιατί κανένας μας πια δεν μπορεί ν’ ανήκει μονάχα στον εαυτό του, μα έχει γίνει αδελφός εκείνων που πόνεσαν. Η ίδια η αρρώστια, αδελφοποιώντας τους ανθρώπους με τη σφραγίδα του κοινού πόνου, επιβάλλει σαν ύψιστο καθήκον ανθρωπισμού την ιατρική βοήθεια στις αποικίες».

ΚΕΙΜΕΝΟ 3: Τα όπλα

Το ποίημα του Νικηφόρου Βρεττάκου προέρχεται από τη συλλογή Ηλιακός λύχνος, 1984 (Τα Ποιήματα, τ. Γ΄, Τα Τρία Φύλλα, Αθήνα 1991).

Δεν εγκατέλειψα ούτε στιγμή
το εργαστήρι μου όπου φτιάχνω τα όπλα,
εκτελώντας παραγγελιές που λαβαίνω
από την ειρήνη. Συλλογιέμαι πως όλα
τα μυρμήγκια της γης έχουν καρδιά
και φτιάχνω εφτά χρωμάτων λουλούδια.
Καταξίωσε, Κύριε, τα χέρια μου, ευλόγησε
ν’ αυξαίνουν τα όπλα μου. Ο στρατός μου.

ΘΕΜΑ Α. (μονάδες 20)

Να αποδώσεις συνοπτικά (70 έως 80 λέξεις) το περιεχόμενο των §4-6 του Κειμένου 1.

Ο Άξελ Καν και ο Ζερόμ Μπεντέ εκφράζουν τις απόψεις τους σχετικά με την οικουμενικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο πρώτος εκφράζει επιφυλάξεις για τη στάση όσων επικαλούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς συχνά τα χρησιμοποιούν υποκριτικά, δικαιολογώντας πολέμους και αδιαφορώντας για τα θύματα της αντίπαλης πλευράς. Υποστηρίζει ότι κάθε ανθρώπινη ζωή έχει ίση αξία. Από την άλλη, ο Ζερόμ Μπεντέ τονίζει τον οικουμενικό χαρακτήρα των δικαιωμάτων του ανθρώπου, αφού αυτά δεν αποτελούν αποκλειστικά δυτική επινόηση και συνδέθηκαν και με τους αντιαποικιακούς αγώνες. (81 λέξεις)

 

ΘΕΜΑ Β.1 (μονάδες 10)

Ο Αλβέρτος Σβάϊτσερ έχει τιμηθεί με το βραβείο Νόμπελ ειρήνης για τις απόψεις και το έργο του. Πιστεύεις ότι δικαιολογείται η παραπάνω διάκριση με βάση το περιεχόμενο του Κειμένου 2; Να
εκθέσεις τη γνώμη σου σε 60 έως 70 λέξεις.

Στοιχεία του κειμένου στα οποία μπορεί να βασιστεί η απάντηση: «όταν χρειάστηκε να ρωτήσει…μ’ ένα κραυγαλέο “όχι!”» – «…ο ανθρωπιστής επιμένει σε μιαν αρχή: “Όποιος αιστάνθηκε …ιατρική βοήθεια στις αποικίες”». Στα σημεία αυτά αποκαλύπτεται το ανθρώπινο ενδιαφέρον, η έννοια της αδελφοσύνης, η καταδίκη της οικονομικής εκμετάλλευσης του Τρίτου κόσμου από τις ισχυρές χώρες της Δύσης, η προστατευτική διάθεση προς όποιον υποφέρει, η διάθεση προσφοράς στον συνάνθρωπο, η ανιδιοτελής στήριξη του πάσχοντα ανθρώπου, η κοινωνική του δράση κτλ.

 

ΘΕΜΑ Β.2.α (μονάδες 9)
Στην §2η του Κειμένου 1 επιλέγονται ως τρόποι οργάνωσης των νοημάτων η διαίρεση και η αντίθεση. Να επιβεβαιώσεις την παραπάνω παρατήρηση με δύο σχετικές αναφορές (μονάδες 4) και να εξηγήσεις το επικοινωνιακό αποτέλεσμα που δημιουργούν (μονάδες 4).

Διαίρεση: «υπάρχουν δύο είδη αξιών: αυτές που έχουν τιμή και αυτές που είναι ανεκτίμητες». Με τη διαίρεση αρχικά διακρίνονται ξεκάθαρα τα δύο είδη αξιών και αναλύεται η θεματική πρόταση της παραγράφου. Αντίθεση: «οι αξίες που μπορούν να προσδιοριστούν και να εκτιμηθούν. Aντιθέτως, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό που μπορεί να ενδιαφέρει τους ανθρώπους, έχει άλλου είδους αξία, ανεκτίμητη». Με την αντίθεση προσδιορίζονται με σαφήνεια οι διαφορές που διακρίνουν αυτά τα 2 είδη αξιών, αφενός ο οικονομικός/ μαθηματικός υπολογισμός των πρώτων και αφετέρου ο ουσιώδης ανεκτίμητος χαρακτήρας των δεύτερων. Επίσης, με την αντίθεση τονίζεται το β’ σκέλος της που αναφέρεται στις ανεκτίμητες (ηθικές) αξίες.

 

ΘΕΜΑ Β.2.β (μονάδες 6)

Να περιγράψεις με συντομία τον τρόπο με τον οποίο εξασφαλίζεται η αλληλουχία των νοημάτων στις τέσσερις τελευταίες παραγράφους του Κειμένου 1.

Στις παραγράφους αυτές γίνεται αναφορά στα οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα που ενώ για άλλους είναι αναμφισβήτητα, για κάποιους, συνήθως ισχυρούς, τίθενται σε αμφισβήτηση. Δίνονται ιστορικά παραδείγματα που επιβεβαιώνουν τα παραπάνω. Παράλληλα παρατίθενται οι απόψεις δύο φιλοσόφων σχετικά με την οικουμενικότητα ή όχι των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την προσπάθεια της Δύσης να περιορίσει το εύρος της ισχύος του στα σύνορα του δυτικού κόσμου. Η αντιπαράθεση των ειδικών συνιστά τη νοηματική ενότητα των τεσσάρων τελευταίων παραγράφων του κειμένου.

 

ΘΕΜΑ Β.3 (μονάδες 10)

Να βρεις ένα σημείο στο Κείμενο 2 όπου ο λόγος είναι ειρωνικός και ένα σημείο στο οποίο είναι καταγγελτικός (μονάδες 4) και να δικαιολογήσεις την κάθε επιλογή λαμβάνοντας υπόψη σου το θέμα του κειμένου και την πρόθεση του συντάκτη του. (μονάδες 6)

Ειρωνεία: «-εμείς “οι πολιτισμένοι”-»: Ειρωνεύεται τη δήθεν πολιτισμική ανωτερότητα του δυτικού κόσμου που του δίνει το δικαίωμα να εκμεταλλεύεται τους ιθαγενείς. Καταγγελία: «δε δίστασε ν’ απαντήσει ο ίδιος μ’ ένα κραυγαλέο “όχι!”, όσο ο μοναδικός σκοπός μας είναι ν’ αποσπάσουμε απ’ τις χώρες τους υλικά κέρδη»: Καταγγέλλει τη διάθεση εκμετάλλευσης του Τρίτου κόσμου από τους ισχυρούς της Δύσης που με πρόσχημα τον εκπολιτισμό τους αποβλέπουν στην υλική τους αφαίμαξη. Το θέμα του κειμένου είναι η εκμετάλλευση των χωρών του Τρίτου κόσμου από τις προηγμένες. Με την ειρωνεία και την καταγγελτική διάθεση το θέμα αναδεικνύεται με πιο άμεσο τρόπο και ενισχύεται η πρόθεση του συντάκτη να προβληματίσει/αφυπνίσει τους αναγνώστες και να «ξεσκεπάσει» την πολιτική των δυτικών κρατών που με πρόσχημα ανθρωπιστικά ιδανικά υπονομεύουν το μέλλον των λαών του Τρίτου κόσμου.

 

ΘΕΜΑ Γ. (μονάδες 15)

Ποια είναι, κατά τη γνώμη σου, τα όπλα για τα οποία κάνει λόγο το ποιητικό υποκείμενο στο Κείμενο 3 και να στηρίξεις την απάντησή σου σε στοιχεία του ποιήματος/ τρεις κειμενικούς δείκτες. Θα ήθελες να συνδράμεις κι εσύ στο έργο του ποιητικού υποκειμένου; Να αναπτύξεις την ερμηνεία σου σε 150 έως 200 λέξεις.

Όπλα ποιητικού υποκειμένου: πανανθρώπινα ιδανικά, ισότητα, αλληλεγγύη, ειρηνική διάθεση, αλληλοκατανόηση, σεβασμός, αντιρατσιστικά αισθήματα κτλ. Κειμενικοί δείκτες (ενδεικτικά): προσωποποίηση ειρήνης, αποστροφή στον Κύριο σε β΄ενικό πρόσωπο, μεταφορά «όλα τα μυρμήγκια της γης έχουν καρδιά», εικόνα «φτιάχνω εφτά χρωμάτων λουλούδια», χρήση α΄ ενικού προσώπου και της κτητικής αντωνυμίας (όπλα μου). Ανάλογα με τα βιώματά του/της και τον βαθμό αναγνωστικής ανταπόκρισης ο/η μαθητής/- τρια καλείται να διατυπώσει την προσωπική του/της άποψη.

 

ΘΕΜΑ Δ. (μονάδες 30)

Σε μια εποχή κατά την οποία οι πολεμικές συγκρούσεις, οι κοινωνικές ανισότητες και η έξαρση του φανατισμού δοκιμάζουν τη συνοχή των κοινωνιών, οι οικουμενικές αξίες φαίνεται να αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Να γράψεις ένα άρθρο (350 έως 400 λέξεων) για τη σχολική σας εφημερίδα, στο οποίο [α] να παρουσιάσεις τη σημασία των οικουμενικών/ πανανθρώπινων αξιών για τη διατήρηση της ειρήνης και της δημοκρατίας στις σύγχρονες κοινωνίες και [β] να προτείνεις τρόπους με τους οποίους το σχολείο και οι νέοι μπορούν να συμβάλουν στην καλλιέργεια και τη διάδοση αυτών των αξιών.

Τίτλος: Οι πανανθρώπινες αξίες ως θεμέλιο ενός καλύτερου κόσμου

§1 (πρόλογος): [α] Σύνδεση με την επικαιρότητα: Αναφορά στη σύγχρονη πραγματικότητα: πόλεμοι, κοινωνικές ανισότητες, ρατσισμός, βία, κρίση αξιών. [β] Θέμα/ Δεδομένο: Οι οικουμενικές αξίες αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για την ειρηνική συνύπαρξη των λαών. [γ] Θέση/ Ισχυρισμός: Πρέπει να ισχυροποιηθούν ειδικά στη συνείδηση των νέων ανθρώπων.

§2 (κύριο μέρος – 1ο Ζητούμενο): Η σημασία των οικουμενικών/ πανανθρώπινων αξιών:

[1] Διασφαλίζουν την ειρήνη και τη συνεργασία των λαών: Προωθούν τον σεβασμό προς κάθε άνθρωπο ανεξάρτητα από φυλή, θρησκεία ή εθνικότητα, περιορίζοντας τον φανατισμό, τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία. Ενισχύουν τον διάλογο και την αλληλεγγύη μεταξύ κρατών και κοινωνιών.

[2] Προστατεύουν τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα: Καλλιεργούν τον σεβασμό στην ελευθερία, την ισότητα και τη δικαιοσύνη. Ενδυναμώνουν τον ενεργό και υπεύθυνο πολίτη. Αντιμετωπίζουν αυταρχικές συμπεριφορές και κοινωνικές διακρίσεις.

[3] Συμβάλλουν στην προσωπική και κοινωνική πρόοδο: Δημιουργούν σχέσεις εμπιστοσύνης και συνεργασίας. Προάγουν τον ανθρωπισμό και την κοινωνική συνοχή. Βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και ενισχύουν την κοινωνική ευαισθησία.

§3 (κύριο μέρος – 2ο Ζητούμενο): Τρόποι καλλιέργειας των αξιών από το σχολείο και τους νέους

[1] Ρόλος του σχολείου: Ανθρωποκεντρική παιδεία και όχι μόνο μετάδοση γνώσεων. Συζητήσεις, βιωματικές δράσεις και ομαδικές εργασίες για ανθρώπινα δικαιώματα και δημοκρατία. Εθελοντισμός, κοινωνικές δράσεις, συνεργασία με φορείς. Καλλιέργεια κριτικής σκέψης απέναντι στη βία και την προπαγάνδα. Πρότυπο συμπεριφοράς από τους εκπαιδευτικούς.

[2] Ρόλος των νέων: Σεβασμός στη διαφορετικότητα στην καθημερινή ζωή. Απόρριψη ρατσιστικών και βίαιων συμπεριφορών. Συμμετοχή σε εθελοντικές και κοινωνικές δράσεις. Υπεύθυνη χρήση των κοινωνικών δικτύων. Ενεργή συμμετοχή στα κοινά και δημοκρατικός διάλογος.

§4 (επίλογος): [α] Ανακεφαλαίωση: Επαναδιατύπωση της σημασίας των πανανθρώπινων αξιών. [β] Πρόταση για ανάληψη δράσης: Τόνωση της ανάγκης συλλογικής προσπάθειας για έναν πιο ανθρώπινο κόσμο, στην οποία οι νέοι πρέπει να είναι πρωτοπόροι.

Leave a Reply